Quyền hưởng dụng: Một loại quyền mới theo Bộ luật dân sự 2015

Quyền hưởng dụng là một quyền khác đối với tài sản được luật dân sự ghi nhận. Nhờ có quyền hưởng dụng mà các chủ thể không phải là chủ sở hữu có thể khai thác tài sản, từ đó đảm bảo hiệu quả sử dụng tài sản trong xã hội. Bài viết dưới đây, Công ty Luật Thái An sẽ tổng hợp, phân tích các quy định pháp luật liên quan đến quyền hưởng dụng nhằm làm rõ vai trò của chế định này trong thực tiễn pháp lý Việt Nam.

1. Quyền hưởng dụng, căn cứ xác lập quyền hưởng dụng

Căn cứ quy định tại Điều 257, Điều 258 Bộ luật Dân sự 2015, thì quyền hưởng dụng là quyền của chủ thể được khai thác công dụng và hưởng hoa lợi, lợi tức đối với tài sản thuộc quyền sở hữu của chủ thể khác trong một thời hạn nhất định.

Quyền hưởng dụng được xác lập theo quy định của luật, theo thỏa thuận hoặc theo di chúc.

2. Đặc điểm của quyền hưởng dụng

Là một trong các quyền khác đối với tài sản, quyền hưởng dụng cũng có các đặc điểm của loại quyền tài sản. Bên cạnh đó, quyền hưởng dụng có những đặc trưng riêng để phân biệt với các quyền tương tự. Đặc điểm của quyền hưởng dụng có thể kể đến như:

Thứ nhất, chủ thể có quyền hưởng dụng thực hiện quyền trên tài sản thuộc sở hữu của người khác.

Người có quyền hưởng dụng thực hiện quyền của mình trên tài sản của người khác. Điều này cũng đồng nghĩa với việc người có quyền được tự mình thực hiện các quyền đối với tài sản đó mà không cần sự tham gia bằng hành động của chủ sở hữu tài sản.Các chủ thể còn lại có nghĩa vụ phải tôn trọng, không được xâm phạm quyền hưởng dụng và chủ sở hữu tài sản còn phải tạo điều kiện thuận lợi cho chủ thể có quyền hưởng dụng thực hiện quyền của mình.

=>>> Xem thêm: Quyền sở hữu tài sản- Tổng hợp các quy định mới nhất

Thứ hai, quyền hưởng dụng có tính đối kháng và làm hạn chế quyền năng của chủ sở hữu đối với tài sản.

Khi một tài sản đã có quyền hưởng dụng xác lập thì chủ sở hữu sẽ mất, hạn chế khả năng khai thác tài sản và chủ sở hữu thực chất chỉ còn giữ cho mình quyền định đoạt trong các nội dung thuộc quyền sở hữu.

Mặc dù về lý thuyết quyền hưởng dụng chỉ làm hạn chế quyền chiếm hữu và sử dụng của chủ sở hữu nhưng thực chất quyền này vẫn có tác động không nhỏ tới quyền định đoạt của chủ sở hữu khi chủ thể nào nhận chuyển giao quyền sở hữu đối với tài sản bị hưởng dụng thì cũng chịu sự hạn chế giống như chủ sở hữu ban đầu phải gánh chịu cho đến hết thời gian hưởng dụng.

Thứ ba, chủ thể có quyền hưởng dụng chỉ trong thời hạn và phạm vi nhất định.

Về mặt thời hạn: Chủ thể quyền hưởng dụng chỉ thực hiện quyền trong một khoảng thời gian nhất định, bởi vì bản chất của quyền này là quyền được thực hiện trên tài sản của người khác nên thời hạn hưởng quyền cũng có giới hạn nhất định.

Theo Điều 260 Bộ luật dân sự 2015 thì thời hạn của quyền hưởng dụng do các bên thỏa thuận hoặc do luật quy định nhưng tối đa đến hết cuộc đời của người hưởng dụng đầu tiên nếu người hưởng dụng là cá nhân và đến khi pháp nhân chấm dứt tồn tại nhưng tối đa 30 năm nếu người hưởng dụng đầu tiên là pháp nhân.

Về mặt phạm vi: Mặc dù là người trực tiếp nắm giữ, chi phối tài sản thuộc quyền sở hữu của chủ thể khác nhưng không vì vậy mà chủ thể hưởng dụng có các quyền năng như chủ sở hữu. Chủ thể hưởng dụng chỉ có một số quyền nhất định trên tài sản, phụ thuộc vào quy định của luật hay thỏa thuận giữa chủ sở hữu tài sản và người hưởng dụng.

Thứ tư, quyền hưởng dụng gắn liền với chủ thể hưởng dụng.

Quyền hưởng dụng không phải là quyền tài sản nên quyền này sẽ gắn liền với chủ thể hưởng dụng. Chủ thể hưởng dụng không thể được chuyển giao cho các chủ thể khác thông qua các giao dịch có tính chất chuyển quyền như mua bán, tặng cho, di chúc…

3. Ý nghĩa của quyền hưởng dụng

Việc quy định về quyền hưởng dụng trong Bộ luật dân sự 2015 đã góp phần thúc đẩy sự phát triển của xã hội, điền khuyết vào những khoảng trống của quy định pháp luật, hỗ trợ cho sự biểu hiện ý chí của các chủ thể tham gia
vào quan hệ dân sự cũng như tạo cơ sở pháp lý cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong quá trình giải quyết tranh chấp liên quan đến quyền này.

Theo đó việc ghi nhận quyền hưởng dụng có những ý nghĩa về mặt pháp lý, kinh tế, xã hội như:

  • Tạo cơ sở pháp lý cho việc khai thác hiệu quả tài sản: Trước đây, quyền hưởng dụng được quy định rải rác ở nhiều văn bản pháp luật khác nhau. Từ khi có Bộ luật dân sự 2015 thì Bộ luật này không chỉ tập hợp, bổ sung những quy định trước mà còn ghi nhận những nội dung mới từ đó giúp việc thực hiện quyền hưởng dụng có hiệu quả hơn
  • Tạo được hành lang pháp lý phù hợp với mục đích của các chủ thể trong việc khai thác, sử dụng tài sản: Quy định về quyền hưởng dụng đã thể hiện được bản chất pháp lý trong sự khác biệt giữa quyền của chủ sở
    hữu với quyền của người không phải là chủ sở hữu đối với tài sản, từ đó tạo cơ sở để các chủ thể có liên quan đến quyền hưởng dụng thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình một cách đúng đắn.
  • Việc ghi nhận quyền hưởng dụng giúp khắc phục những tồn tại, vướng mắc liên quan đến sự khác biệt trong lịch sử pháp lý: Bộ luật dân sự năm 1995 và Bộ luật dân sự năm 2005 không ghi nhận về quyền hưởng dụng đã gây khó khăn trong việc xử lý các quan hệ hưởng dụng tài sản đã hình thành trước đó. Với sự ghi nhận quyền hưởng dụng trong Bộ luật dân sự 2025 sẽ giúp việc giải quyết các quan hệ hưởng dụng tài sản trước đây được thống nhất, phù hợp với pháp luật hiện hành.
  • Việc ghi nhận quyền hưởng dụng có nhiều ý nghĩa trong xu thế hội nhập của Việt Nam: Đa số các hệ thống pháp luật hiện nay trên thế giới dù theo hệ thống dân luật hay thông luật thì trong pháp luật dân sự của họ đều có sự ghi nhận các nội dung của quyền hưởng dụng. Do đó để hội nhập quốc tế một cách trôi chảy và hiệu quả thì Việt Nam cần nói tiếng nói chung của thế giới trong lĩnh vực pháp luật,trong đó có lĩnh vực pháp luật dân sự.

4. Hiệu lực của quyền hưởng dụng

Theo quy định tại Điều 259 Bộ luật dân sự 2015 thì Quyền hưởng dụng được xác lập từ thời điểm nhận chuyển giao tài sản, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc luật liên quan có quy định khác. Quyền hưởng dụng đã được xác lập có hiệu lực đối với mọi cá nhân, pháp nhân, trừ trường hợp luật liên quan có quy định khác.

Quyền hưởng dụng
Quyền hưởng dụng là một loại quyền có giá trị thiết thực trong cuộc sống hiện đại. Ảnh minh họa: Luật Thái An

5. Quyền, nghĩa vụ của người hưởng dụng và chủ sở hữu

5.1 Quyền của người hưởng dụng

Theo quy định tại Điều 261 Bộ luật dân sự 2015 thì quyền của người hưởng dụng bao gồm:

  • Tự mình hoặc cho phép người khác khai thác, sử dụng, thu hoa lợi, lợi tức từ đối tượng của quyền hưởng dụng.
  • Yêu cầu chủ sở hữu tài sản thực hiện nghĩa vụ sửa chữa đối với tài sản theo quy định; trường hợp thực hiện nghĩa vụ thay cho chủ sở hữu tài sản thì có quyền yêu cầu chủ sở hữu tài sản hoàn trả chi phí.
  •  Cho thuê quyền hưởng dụng đối với tài sản.

5.2 Nghĩa vụ của người hưởng dụng

Nghĩa vụ của người hưởng dụng được quy định tại Điều 262 Bộ luật dân sự 2015 bao gồm:

  • Tiếp nhận tài sản theo hiện trạng và thực hiện đăng ký nếu luật có quy định.
  • Khai thác tài sản phù hợp với công dụng, mục đích sử dụng của tài sản.
  • Giữ gìn, bảo quản tài sản như tài sản của mình.
  • Bảo dưỡng, sửa chữa tài sản theo định kỳ để bảo đảm cho việc sử dụng bình thường; khôi phục tình trạng của tài sản và khắc phục các hậu quả xấu đối với tài sản do việc không thực hiện tốt nghĩa vụ của mình phù hợp với yêu cầu kỹ thuật hoặc theo tập quán về bảo quản tài sản.
  • Hoàn trả tài sản cho chủ sở hữu khi hết thời hạn hưởng dụng.

5.3 Quyền và nghĩa vụ của chủ sở hữu

Chủ sở hữu có các quyền  và nghĩa vụ quy định tại Điều 263 Bộ luật dân sự 2015 bao gồm:

  • Định đoạt tài sản nhưng không được làm thay đổi quyền hưởng dụng đã được xác lập.
  • Yêu cầu Tòa án truất quyền hưởng dụng trong trường hợp người hưởng dụng vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ của mình
  • Không được cản trở, thực hiện hành vi khác gây khó khăn hoặc xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của người hưởng dụng.
  • Thực hiện nghĩa vụ sửa chữa tài sản để bảo đảm không bị suy giảm đáng kể dẫn tới tài sản không thể sử dụng được hoặc mất toàn bộ công dụng, giá trị của tài sản.

6. Người hưởng dụng có quyền hưởng hoa lợi, lợi tức không?

Theo quy định tại Điều 264 Bộ luật dân sự 2015 thì người hưởng dụng có quyền sở hữu đối với hoa lợi, lợi tức thu được từ tài sản là đối tượng của quyền hưởng dụng trong thời gian quyền này có hiệu lực.  Trường hợp quyền hưởng dụng chấm dứt mà chưa đến kỳ hạn thu hoa lợi, lợi tức thì khi đến kỳ hạn thu hoa lợi, lợi tức, người hưởng dụng được hưởng giá trị của hoa lợi, lợi tức thu được tương ứng với thời gian người đó được quyền hưởng dụng.

7. Quyền hưởng dụng chấm dứt trong trường hợp nào?

Căn cứ Điều 265 Bộ luật dân sự 2015 thì quyền hưởng dụng chấm dứt trong trường hợp sau đây:

  • Thời hạn của quyền hưởng dụng đã hết.
  • Theo thỏa thuận của các bên.
  • Người hưởng dụng trở thành chủ sở hữu tài sản là đối tượng của quyền hưởng dụng.
  • Người hưởng dụng từ bỏ hoặc không thực hiện quyền trong thời hạn do luật quy định.
  • Tài sản là đối tượng của quyền hưởng dụng không còn.
  • Theo quyết định của Tòa án.
  • Căn cứ khác theo quy định của luật.

8. Sau khi chấm dứt quyền hưởng dụng thì tài sản được xử lý như thế nào? 

Theo quy định tại Điều 266 Bộ luật dân sự 2015 thì phải hoàn trả tài sản khi chấm dứt quyền hưởng dụng. Theo đó, tài sản phải được hoàn trả cho chủ sở hữu khi chấm dứt quyền hưởng dụng, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc luật có quy định khác.

9. Dịch vụ tư vấn pháp luật dân sự của Công ty Luật Thái An 

Quyền hưởng dụng là một thiết chế pháp lý quan trọng, tạo điều kiện để cá nhân, tổ chức có thể khai thác tối ưu giá trị kinh tế của tài sản mà không cần sở hữu toàn bộ tài sản đó. Tuy nhiên, việc xác lập, thực hiện và chấm dứt quyền hưởng dụng đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về pháp luật dân sự và kỹ năng pháp lý thực tiễn.

Thực tế cho thấy, nhiều tranh chấp dân sự phát sinh trong quan hệ tài sản có liên quan đến quyền hưởng dụng, ví dụ như:

  • Thỏa thuận không rõ ràng dẫn đến tranh chấp quyền sử dụng;

  • Quyền hưởng dụng bị lạm dụng, làm giảm giá trị tài sản gốc;

  • Quyền hưởng dụng được thiết lập không đúng trình tự pháp luật, dẫn đến vô hiệu;

  • Người hưởng dụng không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ bảo quản tài sản, gây thiệt hại cho chủ sở hữu;

  • Mâu thuẫn giữa người được thừa kế quyền sở hữu với người đang có quyền hưởng dụng.

Nếu bạn đang cần tư vấn pháp lý về quyền hưởng dụng, soạn thảo hoặc rà soát hợp đồng hưởng dụng, hoặc giải quyết tranh chấp phát sinh liên quan đến quyền sử dụng và khai thác lợi ích từ tài sản, Công ty Luật Thái An là địa chỉ tin cậy dành cho bạn. Chúng tôi cung cấp các dịch vụ pháp lý bao gồm:

  • Tư vấn xác lập quyền hưởng dụng hợp pháp theo quy định pháp luật

  • Soạn thảo hợp đồng hưởng dụng, di chúc có điều khoản về quyền hưởng dụng;

  • Tư vấn chuyển giao, chấm dứt quyền hưởng dụng trong các tình huống cụ thể;

  • Giải quyết tranh chấp liên quan đến quyền hưởng dụng, bao gồm đại diện tham gia tố tụng tại Tòa án.

Dịch vụ tư vấn pháp luật của Công ty Luật Thái An không chỉ là lời khuyên pháp lý, mà là sự bảo đảm về mặt pháp lý, giúp khách hàng an tâm trong mọi đời sống. Hãy liên hệ ngay với Công ty Luật Thái An để được tư vấn chính xác, nhanh chóng và hiệu quả!

Đàm Thị Lộc
Bài viết mới nhất của Đàm Thị Lộc (Xem tất cả)