Luật Thương mại là cơ sở pháp lý quan trọng điều chỉnh hoạt động mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ và các hoạt động thương mại khác. Sau hơn 20 năm áp dụng, một số quy định của Luật Thương mại năm 2005 đã không còn phù hợp với thực tiễn kinh doanh.

Ngày 13/11/2026, Quốc hội đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Luật mới tập trung vào việc phân cấp, phân quyền, cắt giảm thủ tục hành chính và tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp.
Đáng chú ý, Luật Thương mại sửa đổi năm 2026 có thay đổi quan trọng về chế tài hợp đồng. Việc bãi bỏ Chương VII Luật Thương mại năm 2005 từ ngày 01/01/2028 sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến cách áp dụng phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại.
Vậy Luật Thương mại sửa đổi năm 2026 có những điểm mới nào? Doanh nghiệp cần chuẩn bị gì để thích ứng? Bài viết dưới đây của Luật Thái An sẽ phân tích các nội dung đáng chú ý.
1. Tổng quan về Luật Thương mại sửa đổi năm 2026
Ngày 13/11/2026, Quốc hội thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại và ba luật liên quan. Luật được thông qua với 458/460 đại biểu tham gia biểu quyết tán thành.
Việc sửa đổi tập trung vào ba định hướng chính:
- Phân cấp, phân quyền: Tăng quyền chủ động cho chính quyền địa phương trong quản lý hoạt động thương mại.
- Cắt giảm thủ tục hành chính: Giảm chi phí tuân thủ và đơn giản hóa quy trình thực hiện thủ tục.
- Hoàn thiện cơ chế quản lý: Bảo đảm môi trường kinh doanh minh bạch và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp, người tiêu dùng.
Luật có hiệu lực chung từ ngày 01/07/2027. Tuy nhiên, một số nội dung bãi bỏ trong Luật Thương mại năm 2005 có hiệu lực từ ngày 01/01/2028. Đáng chú ý là việc bãi bỏ Chương VII về các chế tài trong thương mại và giải quyết tranh chấp thương mại.
Do đó, doanh nghiệp cần phân biệt hai mốc thời gian này. Đây là căn cứ quan trọng để xác định quy định pháp luật áp dụng đối với từng giao dịch.
2. Những thay đổi đáng chú ý của Luật Thương mại sửa đổi năm 2026
2.1. Tăng cường phân cấp, phân quyền trong quản lý hoạt động thương mại
Việc phân cấp được thể hiện trong một số lĩnh vực quản lý thương mại và xuất nhập khẩu. Chẳng hạn, các nhiệm vụ liên quan đến cấp giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa và cấp phép xuất nhập khẩu được điều chỉnh theo hướng tăng tính chủ động cho cơ quan có thẩm quyền ở địa phương.
Cơ quan trung ương tập trung hơn vào việc xây dựng chính sách, tiêu chuẩn, quy trình nghiệp vụ và quản lý dữ liệu.
Thay đổi này hướng đến việc rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục. Doanh nghiệp cũng có thể giảm chi phí đi lại và chi phí hành chính.
Ví dụ: Một doanh nghiệp tại địa phương cần thực hiện thủ tục liên quan đến xuất xứ hàng hóa. Khi thẩm quyền được phân cấp, doanh nghiệp có thể làm việc với cơ quan được giao thẩm quyền tại địa phương thay vì phải thực hiện quy trình xin ý kiến qua nhiều cấp như trước.
Tuy nhiên, phân cấp, phân quyền không có nghĩa là doanh nghiệp được miễn các điều kiện kinh doanh. Doanh nghiệp vẫn phải chuẩn bị đầy đủ hồ sơ và đáp ứng yêu cầu quản lý chuyên ngành.
2.2. Cắt giảm thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh
Luật Thương mại sửa đổi năm 2026 tiếp tục hướng đến đơn giản hóa thủ tục hành chính và giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.
Việc rà soát quy định quản lý nhà nước nhằm hạn chế thủ tục chồng chéo. Các khâu trung gian cũng được xem xét cắt giảm. Mục tiêu là giúp doanh nghiệp tiết kiệm thời gian và chi phí khi thực hiện hoạt động thương mại.
Bên cạnh đó, phương thức quản lý được định hướng theo hướng ứng dụng dữ liệu và hệ thống thông tin. Cơ quan nhà nước tăng cường xây dựng, vận hành hệ thống dữ liệu trong các lĩnh vực thương mại, xuất nhập khẩu và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Ví dụ: Khi thực hiện thủ tục thương mại, doanh nghiệp cần cung cấp thông tin về hàng hóa, hồ sơ giao dịch và các tài liệu liên quan. Việc chuẩn hóa dữ liệu giúp hạn chế sai sót, tránh phải bổ sung hồ sơ nhiều lần.
Vì vậy, doanh nghiệp nên chủ động:
- Chuẩn hóa thông tin pháp lý và dữ liệu nội bộ;
- Rà soát hồ sơ, chứng từ phục vụ hoạt động thương mại;
- Cập nhật quy trình thực hiện thủ tục hành chính;
- Theo dõi hướng dẫn mới của cơ quan quản lý có thẩm quyền.
2.3. Thay đổi về phạt vi phạm hợp đồng: Bãi bỏ giới hạn 8%
Đây là một trong những thay đổi có tác động trực tiếp đến hoạt động giao kết và thực hiện hợp đồng thương mại.
Việc bãi bỏ Chương VII Luật Thương mại năm 2005 từ ngày 01/01/2028 làm thay đổi cơ sở pháp lý điều chỉnh các chế tài thương mại. Trong đó, quy định về mức phạt vi phạm hợp đồng là nội dung doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý.
Quy định hiện hành về mức phạt vi phạm
Theo Điều 301 Luật Thương mại năm 2005, mức phạt vi phạm do các bên thỏa thuận. Tuy nhiên, mức phạt không được vượt quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm, trừ trường hợp luật có quy định khác.
Lưu ý, mức 8% được tính trên giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm, không mặc nhiên tính trên toàn bộ giá trị hợp đồng.
Ví dụ: Công ty A ký hợp đồng mua bán hàng hóa với Công ty B, tổng giá trị hợp đồng là 5 tỷ đồng. Trong đó, phần nghĩa vụ giao hàng bị vi phạm có giá trị 1 tỷ đồng. Theo Điều 301 Luật Thương mại năm 2005, mức phạt tối đa theo nguyên tắc chung là: 1 tỷ đồng × 8% = 80 triệu đồng. Như vậy, doanh nghiệp không được mặc nhiên tính mức phạt 8% trên toàn bộ giá trị hợp đồng 5 tỷ đồng.
Thay đổi từ ngày 01/01/2028
Khi Chương VII Luật Thương mại năm 2005 bị bãi bỏ, giới hạn 8% tại Điều 301 không còn được áp dụng theo cơ chế chung của Luật Thương mại đối với các hợp đồng thuộc phạm vi điều chỉnh của quy định mới.
Khi đó, Điều 418 Bộ luật Dân sự năm 2015 trở thành căn cứ pháp lý quan trọng để xem xét thỏa thuận phạt vi phạm. Theo khoản 2 Điều 418 Bộ luật Dân sự năm 2015, mức phạt vi phạm do các bên thỏa thuận, trừ trường hợp luật liên quan có quy định khác.
Như vậy, về nguyên tắc, các bên có thể chủ động thỏa thuận mức phạt phù hợp với tính chất giao dịch và mức độ rủi ro. Mức phạt không còn mặc nhiên bị giới hạn ở mức 8% như cơ chế chung trước đây.
Tuy nhiên, doanh nghiệp không nên hiểu rằng mọi hợp đồng đều được tự do thỏa thuận mức phạt không giới hạn. Pháp luật chuyên ngành vẫn có thể quy định mức giới hạn riêng. Thỏa thuận phạt vi phạm cũng phải đáp ứng điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự.
Doanh nghiệp cần lưu ý gì khi soạn thảo điều khoản phạt vi phạm?
Doanh nghiệp nên xác định rõ:
- Hành vi nào bị coi là vi phạm hợp đồng;
- Mức phạt hoặc phương pháp tính tiền phạt;
- Giá trị nghĩa vụ được dùng làm căn cứ tính phạt;
- Thời điểm phát sinh nghĩa vụ nộp phạt;
- Trường hợp áp dụng nhiều mức phạt đối với nhiều hành vi vi phạm.
Ví dụ: Trong hợp đồng cung ứng dịch vụ, doanh nghiệp có thể quy định mức phạt riêng đối với hành vi chậm tiến độ, không bảo đảm chất lượng hoặc vi phạm nghĩa vụ bảo mật. Cách quy định này giúp các bên xác định rõ trách nhiệm khi vi phạm xảy ra.
Ngược lại, nếu hợp đồng chỉ ghi “bên vi phạm phải chịu phạt theo thỏa thuận” mà không xác định mức phạt hoặc cách tính, các bên có thể gặp khó khăn khi thực hiện.
2.4. Thay đổi về bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng
Bên cạnh phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại là chế tài quan trọng nhằm bù đắp tổn thất cho bên bị vi phạm. Khi Chương VII Luật Thương mại năm 2005 bị bãi bỏ, doanh nghiệp cần chú ý đến các quy định tương ứng của Bộ luật Dân sự năm 2015, đặc biệt là Điều 360 và Điều 419.
Phạm vi thiệt hại được bồi thường
Theo Điều 302 Luật Thương mại năm 2005, thiệt hại được bồi thường bao gồm:
- Giá trị tổn thất thực tế, trực tiếp mà bên bị vi phạm phải chịu;
- Khoản lợi trực tiếp mà bên bị vi phạm đáng lẽ được hưởng nếu không có hành vi vi phạm.
Trong khi đó, Điều 360 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định bên có nghĩa vụ phải bồi thường toàn bộ thiệt hại do vi phạm nghĩa vụ gây ra, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc luật có quy định khác.
Điều 419 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định về thiệt hại được bồi thường do vi phạm hợp đồng. Phạm vi này bao gồm lợi ích mà bên có quyền lẽ ra được hưởng từ hợp đồng và các chi phí phát sinh do việc không hoàn thành nghĩa vụ, nếu không trùng lặp với khoản lợi ích được hưởng.
Như vậy, khi cơ chế mới được áp dụng, doanh nghiệp cần xác định căn cứ bồi thường theo Bộ luật Dân sự và quy định pháp luật chuyên ngành có liên quan.
Điều kiện để yêu cầu bồi thường thiệt hại
Không phải mọi hành vi vi phạm hợp đồng đều tự động làm phát sinh nghĩa vụ bồi thường. Bên yêu cầu bồi thường cần chứng minh các căn cứ pháp lý và thiệt hại thực tế.
Theo cơ chế của Luật Thương mại năm 2005, Điều 303 yêu cầu có ba căn cứ:
- Có hành vi vi phạm hợp đồng;
- Có thiệt hại thực tế;
- Hành vi vi phạm là nguyên nhân trực tiếp gây ra thiệt hại.
Trong thực tế, việc chứng minh thiệt hại thường là vấn đề phức tạp. Doanh nghiệp cần lưu giữ hóa đơn, chứng từ thanh toán, hợp đồng với bên thứ ba và tài liệu thể hiện chi phí khắc phục.
Ví dụ: Công ty A ký hợp đồng với Công ty B để mua nguyên liệu phục vụ sản xuất. B giao hàng chậm 15 ngày. Do không có nguyên liệu đúng hạn, A phải mua hàng thay thế từ nhà cung cấp khác với giá cao hơn.
Trong trường hợp này, A có thể xem xét yêu cầu B bồi thường phần chi phí chênh lệch và các chi phí phát sinh khác. Tuy nhiên, A cần chứng minh khoản chi phí đó thực tế phát sinh và có quan hệ nhân quả với hành vi giao hàng chậm của B.
Khi Luật Thương mại sửa đổi năm 2026 đươc áp dụng thì điều kiện để yêu cầu bồi thường thiệt hại sẽ không theo cơ chế như trên.
2.5. Mối quan hệ giữa phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại
Đây là nội dung đặc biệt quan trọng khi doanh nghiệp xây dựng điều khoản chế tài trong hợp đồng thương mại.
Theo khoản 2 Điều 307 Luật Thương mại năm 2005, nếu các bên có thỏa thuận phạt vi phạm thì bên bị vi phạm có quyền áp dụng cả phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại, trừ trường hợp Luật Thương mại có quy định khác.
Trong khi đó, khoản 3 Điều 418 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định rõ:
- Các bên có thể thỏa thuận chỉ áp dụng phạt vi phạm mà không yêu cầu bồi thường thiệt hại;
- Các bên có thể thỏa thuận áp dụng đồng thời phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại;
- Nếu chỉ thỏa thuận phạt vi phạm mà không thỏa thuận rõ việc áp dụng đồng thời hai chế tài thì bên vi phạm chỉ phải chịu phạt vi phạm.
Điểm khác biệt này ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của doanh nghiệp.
Ví dụ: Công ty A và Công ty B ký hợp đồng cung ứng dịch vụ. Hợp đồng quy định: “Bên vi phạm phải chịu phạt 5% giá trị nghĩa vụ bị vi phạm”.
Sau đó, B vi phạm tiến độ và khiến A phát sinh thiệt hại 200 triệu đồng. Nếu hợp đồng không quy định rõ việc áp dụng đồng thời phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại, A có thể gặp bất lợi khi yêu cầu B vừa nộp phạt vừa bồi thường theo cơ chế tại khoản 3 Điều 418 Bộ luật Dân sự năm 2015.
Do đó, doanh nghiệp nên quy định rõ nội dung này trong hợp đồng.
Ngoài ra, doanh nghiệp nên quy định rõ mức phạt, căn cứ tính phạt, phạm vi bồi thường và thời hạn thanh toán.
Như vậy, thay đổi về chế tài thương mại không chỉ nằm ở việc bãi bỏ giới hạn phạt 8%. Doanh nghiệp còn phải chú ý đến cách xác định thiệt hại và điều kiện áp dụng đồng thời các chế tài. Đây là những nội dung cần được rà soát kỹ khi soạn thảo hoặc sửa đổi hợp đồng.
2.6. Các thay đổi khác liên quan đến quản lý thương mại và bảo vệ người tiêu dùng
Ngoài những nội dung trên, Luật sửa đổi còn điều chỉnh các quy định thuộc Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Các thay đổi hướng đến hoàn thiện cơ chế quản lý và tăng cường tính minh bạch trong hoạt động kinh doanh.
Đối với hoạt động quản lý ngoại thương, việc phân cấp và đơn giản hóa thủ tục được kỳ vọng giúp doanh nghiệp thuận lợi hơn khi thực hiện thủ tục xuất nhập khẩu.
Đối với lĩnh vực cạnh tranh, việc hoàn thiện cơ chế quản lý nhằm bảo đảm môi trường cạnh tranh lành mạnh và minh bạch.
Đối với bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, các nội dung sửa đổi hướng đến nâng cao hiệu quả bảo vệ người tiêu dùng và làm rõ trách nhiệm của tổ chức, cá nhân kinh doanh khi cung cấp hàng hóa, dịch vụ.
Doanh nghiệp cần theo dõi quy định sửa đổi cụ thể của từng luật và văn bản hướng dẫn thi hành. Không nên mặc nhiên cho rằng một thủ tục hoặc điều kiện kinh doanh đã được bãi bỏ nếu chưa có căn cứ pháp lý rõ ràng.
3. Quy định chuyển tiếp: Hợp đồng ký trước ngày 01/01/2028 áp dụng pháp luật nào?
Một vấn đề doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý là quy định chuyển tiếp đối với hợp đồng được giao kết trước ngày 01/01/2028.
Theo nội dung được công bố khi Luật được thông qua, đối với hợp đồng được giao kết hợp pháp trước ngày 01/01/2028, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác, pháp luật tại thời điểm giao kết tiếp tục được áp dụng trong các trường hợp sau:
- Hợp đồng chưa được thực hiện;
- Hợp đồng đang được thực hiện;
- Hợp đồng đã thực hiện xong nhưng phát sinh tranh chấp.
Thời hiệu khởi kiện cũng được xác định theo pháp luật tại thời điểm giao kết hợp đồng.
Ví dụ: Công ty A và Công ty B ký hợp đồng mua bán hàng hóa vào tháng 10/2027. Hợp đồng quy định mức phạt vi phạm là 8% giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm.
Đến tháng 3/2028, B vi phạm nghĩa vụ giao hàng. Nếu hợp đồng thuộc trường hợp chuyển tiếp và các bên không có thỏa thuận khác, việc xác định chế tài vẫn phải xem xét theo pháp luật tại thời điểm giao kết hợp đồng.
Như vậy, doanh nghiệp không nên mặc nhiên cho rằng hợp đồng đang thực hiện sẽ tự động chuyển sang áp dụng cơ chế pháp lý mới từ ngày 01/01/2028.
Doanh nghiệp cần rà soát thời điểm giao kết, nội dung thỏa thuận và quy định chuyển tiếp trước khi điều chỉnh hợp đồng.
4. Doanh nghiệp cần làm gì để thích ứng với Luật Thương mại sửa đổi năm 2026?
Những thay đổi của Luật Thương mại sửa đổi năm 2026 đặt ra yêu cầu doanh nghiệp phải chủ động rà soát hoạt động kinh doanh và hệ thống hợp đồng.
Để hạn chế rủi ro pháp lý, doanh nghiệp nên thực hiện các công việc sau:
Thứ nhất, rà soát các hợp đồng đang sử dụng.
Doanh nghiệp cần kiểm tra hợp đồng mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ, gia công và phân phối. Cần phân loại hợp đồng theo thời điểm giao kết để xác định đúng pháp luật áp dụng.
Thứ hai, cập nhật điều khoản phạt vi phạm.
Doanh nghiệp nên xác định rõ hành vi vi phạm, mức phạt và căn cứ tính phạt. Mức phạt cần phù hợp với tính chất giao dịch và quy định pháp luật áp dụng.
Thứ ba, hoàn thiện điều khoản bồi thường thiệt hại.
Hợp đồng cần quy định rõ phạm vi thiệt hại, căn cứ xác định và nghĩa vụ cung cấp chứng cứ. Điều này giúp hạn chế tranh chấp khi một bên yêu cầu bồi thường.
Thứ tư, quy định rõ việc áp dụng đồng thời các chế tài.
Nếu muốn áp dụng cả phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại, doanh nghiệp cần thể hiện rõ nội dung này trong hợp đồng. Không nên chỉ sử dụng điều khoản phạt vi phạm chung chung.
Thứ năm, cập nhật quy trình quản lý hợp đồng.
Bộ phận pháp chế, kinh doanh, mua hàng và kế toán cần nắm được các thay đổi có liên quan. Doanh nghiệp cũng nên lưu trữ đầy đủ hợp đồng, hóa đơn, chứng từ giao nhận và tài liệu trao đổi để làm căn cứ khi có tranh chấp.
5. Một số câu hỏi thường gặp về Luật Thương mại sửa đổi năm 2026
5.1. Luật Thương mại sửa đổi năm 2026 có hiệu lực từ khi nào?
Luật có hiệu lực chung từ ngày 01/07/2027. Riêng nội dung bãi bỏ Điều 24, Mục 2 Chương II, Điều 74, Mục 2 Chương III và Chương VII Luật Thương mại năm 2005 có hiệu lực từ ngày 01/01/2028.
5.2. Từ năm 2028, doanh nghiệp có được thỏa thuận mức phạt vi phạm vượt quá 8% không?
Về nguyên tắc, khi Chương VII Luật Thương mại năm 2005 bị bãi bỏ, giới hạn phạt 8% tại Điều 301 không còn áp dụng theo cơ chế chung đối với các hợp đồng thuộc phạm vi điều chỉnh của quy định mới. Mức phạt được xem xét theo thỏa thuận của các bên và Điều 418 Bộ luật Dân sự năm 2015, trừ trường hợp pháp luật chuyên ngành có quy định khác.
5.3. Doanh nghiệp có được yêu cầu vừa phạt vi phạm vừa bồi thường thiệt hại không?
Có, nếu các bên có thỏa thuận rõ ràng về việc áp dụng đồng thời hai chế tài. Theo khoản 3 Điều 418 Bộ luật Dân sự năm 2015, nếu chỉ thỏa thuận phạt vi phạm mà không thỏa thuận rõ về việc vừa phạt vi phạm vừa bồi thường thiệt hại thì bên vi phạm chỉ phải chịu phạt vi phạm.
5.4. Hợp đồng ký trước ngày 01/01/2028 có phải sửa đổi theo Luật mới không?
Không mặc nhiên phải sửa đổi. Theo quy định chuyển tiếp được công bố, hợp đồng được giao kết hợp pháp trước ngày 01/01/2028 tiếp tục áp dụng pháp luật tại thời điểm giao kết, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác. Doanh nghiệp vẫn nên rà soát hợp đồng để xác định các rủi ro và nhu cầu điều chỉnh phù hợp.
Kết luận
Như vậy, doanh nghiệp cần chủ động chuẩn bị trước khi Luật Thương mại sửa đổi có hiệu lực
Luật Thương mại sửa đổi năm 2026 đánh dấu bước điều chỉnh quan trọng trong chính sách quản lý hoạt động thương mại tại Việt Nam. Các nội dung sửa đổi hướng đến đơn giản hóa thủ tục, giảm điều kiện kinh doanh, khắc phục sự chồng chéo giữa các văn bản và tăng cường phân cấp cho chính quyền địa phương.
Đối với doanh nghiệp, việc cập nhật Luật Thương mại sửa đổi không chỉ giúp nắm bắt quy định mới mà còn hỗ trợ rà soát hợp đồng, hoạt động kinh doanh và các thủ tục pháp lý có liên quan.
Mặc dù Luật đã được Quốc hội thông qua, doanh nghiệp cần tiếp tục theo dõi văn bản chính thức và hướng dẫn thi hành trước khi áp dụng các quy định mới.
Công ty Luật TNHH Thái An cung cấp dịch vụ tư vấn pháp luật doanh nghiệp, tư vấn hợp đồng thương mại, rà soát điều khoản hợp đồng và hỗ trợ giải quyết tranh chấp thương mại.
Quý khách hàng có thể tìm hiểu thêm tại Công ty Luật TNHH Thái An để được tư vấn về các vấn đề pháp lý phát sinh trong hoạt động kinh doanh và thương mại.
- Luật Thương mại sửa đổi 2026: 5 thay đổi doanh nghiệp cần biết - 19/11/2026
- Kiện tranh chấp lao động - 23/10/2026
- Kinh doanh dịch vụ mạng xã hội - 23/10/2026
