Hội thẩm nhân dân – Người kết nối pháp luật và nhân dân trong tố tụng dân sự

Hội thẩm nhân dân không chỉ là biểu tượng cho sự tham gia trực tiếp của nhân dân vào quá trình xét xử, mà còn đóng vai trò là cơ chế then chốt bảo đảm tính dân chủ, khách quan và công bằng của Tòa án. Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 đã khẳng định rõ ràng và cụ thể vị trí của Hội thẩm nhân dân trong việc giải quyết các tranh chấp dân sự, giúp các bản án không chỉ tuân thủ nghiêm ngặt pháp luật mà còn phù hợp với thực tiễn đời sống, từ đó củng cố niềm tin của xã hội vào công lý.

1. Hội thẩm nhân dân là ai ?

Theo quy định tại Điều 121, Điều 122 Luật tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014 thì Hội thẩm nhân dân là người đại diện của Nhân dân tham gia xét xử tại Tòa án. Hội thẩm gồm có:

Hội thẩm nhân dân;
Hội thẩm quân nhân.

Người được bầu, cử làm Hội thẩm phải có đủ các tiêu chuẩn sau đây:

Là công dân Việt Nam, trung thành với Tổ quốc và với Hiến pháp, có phẩm chất đạo đức tốt, có bản lĩnh chính trị vững vàng, có uy tín trong cộng đồng dân cư, có tinh thần dũng cảm và kiên quyết bảo vệ công lý, liêm khiết và trung thực;
Từ đủ 28 tuổi đến 70 tuổi;
Có kiến thức pháp luật;
Có hiểu biết xã hội;
Có sức khỏe bảo đảm hoàn thành nhiệm vụ được giao;
Không đang trong thời gian thi hành quyết định kỷ luật bằng hình thức khiển trách, cảnh cáo, hạ bậc lương, giáng chức; không bị xử lý kỷ luật bằng hình thức bãi nhiệm, cách chức, buộc thôi việc;
Không thuộc trường hợp đang bị xử lý hình sự hoặc đã bị Tòa án kết án bằng bản án có hiệu lực pháp luật;
Không thuộc trường hợp đã bị bãi nhiệm Hội thẩm.

2. Vị trí pháp lý của Hội thẩm nhân dân trong tố tụng dân sự

2.1 Hội thẩm nhân dân tham gia Hội đồng xét xử

Tại Điều 63 Bộ luật tố tụng dân sự 2015 quy định:

Hội đồng xét xử sơ thẩm vụ án dân sự gồm 01 Thẩm phán và 02 Hội thẩm nhân dân, trừ trường hợp xét xử theo thủ tục rút gọn. Trong trường hợp đặc biệt thì Hội đồng xét xử sơ thẩm có thể gồm 02 Thẩm phán và 03 Hội thẩm nhân dân.
Đối với vụ án có đương sự là người chưa thành niên thì phải có Hội thẩm nhân dân là người đã hoặc đang công tác tại Đoàn thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Hội liên hiệp phụ nữ Việt Nam, cơ quan quản lý nhà nước về gia đình, cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em.
Đối với vụ án lao động thì phải có Hội thẩm nhân dân là người đã hoặc đang công tác trong tổ chức đại diện tập thể lao động hoặc người có kiến thức về pháp luật lao động.

2.2. Hội thẩm nhân dân có quyền ngang với Thẩm phán

Để đảm bảo tính dân chủ và khách quan trong hoạt động xét xử thì tại Điều 11 Bộ luật tố tụng dân sự 2015 có quy định:

Việc xét xử sơ thẩm vụ án dân sự có Hội thẩm nhân dân tham gia, trừ trường hợp xét xử theo thủ tục rút gọn
Khi biểu quyết về quyết định giải quyết vụ án dân sự, Hội thẩm nhân dân ngang quyền với Thẩm phán. Hội thẩm nhân dân không bị phụ thuộc vào thẩm phán khi đưa ra quyết định, điều này đảm bảo rằng quyết định của phiên tòa luôn được xem xét kỹ lưỡng từ nhiều góc độ, vừa pháp lý, vừa xã hội.

3. Vai trò của Hội thẩm nhân dân trong tố tụng dân sự

Sự tham gia của hội thẩm nhân dân góp phần quan trọng vào việc đảm bảo tính khách quan trong quá trình xét xử, đặc biệt là đối với những vụ án phức tạp hoặc có tác động rộng lớn đến xã hội. Họ không chỉ giám sát quyền lực của Thẩm phán, mà còn tạo ra sự cân bằng giữa quyền lực pháp lý và quyền đại diện của nhân dân, giúp các phán quyết tránh bị chi phối bởi những yếu tố chủ quan hay thiên vị.

Với vai trò là tiếng nói của nhân dân, hội thẩm nhân dân giúp các quyết định của Tòa án phản ánh đúng nguyện vọng, ý chí và lợi ích của xã hội. Điều này trở nên thiết yếu trong những vụ án liên quan đến quyền lợi của nhiều người, khi góc nhìn thực tiễn từ đời sống xã hội được đưa trực tiếp vào quá trình xét xử.

Sự hiện diện của hội thẩm nhân dân còn góp phần làm cho các phiên tòa minh bạch và công khai hơn. Các quyết định được thảo luận và biểu quyết một cách công khai, tránh việc tập trung quyền lực vào một cá nhân hay một nhóm nhỏ, từ đó tăng cường niềm tin của xã hội vào công lý.

4. Nhiệm vụ của Hội thẩm nhân dân trong tố tụng dân sự

Theo quy định tại Điều 49 Bộ luật tố tụng dân sự 2015 thì khi được Chánh án Tòa án phân công, Hội thẩm nhân dân có nhiệm vụ, quyền hạn sau đây:

Nghiên cứu hồ sơ vụ án trước khi mở phiên tòa.
Đề nghị Chánh án Tòa án, Thẩm phán ra các quyết định cần thiết thuộc thẩm quyền.
Tham gia Hội đồng xét xử vụ án dân sự.
Tiến hành các hoạt động tố tụng và ngang quyền với Thẩm phán khi biểu quyết những vấn đề thuộc thẩm quyền của Hội đồng xét xử.

5. Một số nguyên tắc Hội thẩm nhân dân cần tuân thủ khi tham gia tố tụng dân sự

5.1 Nguyên tắc độc lập và chỉ tuân theo pháp luật

Hội thẩm nhân dân xét xử vụ án dân sự độc lập và chỉ tuân theo pháp luật.
Nghiêm cấm cơ quan, tổ chức, cá nhân can thiệp vào việc xét xử của Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân dưới bất kỳ hình thức nào.

5.2 Nguyên tắc tôn trọng nhân dân, giữ bí mật công tác, không thực hiện hành vi trái pháp luật

Hội thẩm nhân dân phải tôn trọng Nhân dân và chịu sự giám sát của Nhân dân.
Hội thẩm nhân dân phải giữ bí mật nhà nước, bí mật công tác; giữ gìn thuần phong mỹ tục của dân tộc, bảo vệ người chưa thành niên, giữ bí mật nghề nghiệp, bí mật kinh doanh, bí mật cá nhân, bí mật gia đình của đương sự theo yêu cầu chính đáng của họ.
Hội thẩm nhân dân chịu trách nhiệm trước pháp luật về việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của mình. Trường hợp Hội thẩm nhân dân có hành vi trái pháp luật thì tùy theo tính chất, mức độ vi phạm mà bị xử lý kỷ luật hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Hội thẩm nhân dân trong khi thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của mình có hành vi trái pháp luật gây thiệt hại cho cơ quan trực tiếp quản lý Hội thẩm nhân dân có hành vi trái pháp luật đó phải bồi thường cho người bị thiệt hại theo quy định của pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước

5.3 Nguyên tắc bảo đảm sự vô tư, khách quan trong tố tụng dân sự

Hội thẩm nhân dân không được tiến hành hoặc tham gia tố tụng nếu có lý do xác đáng để cho rằng họ có thể không vô tư, khách quan trong khi thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của mình. Việc phân công Hội thẩm nhân dân phải bảo đảm để họ vô tư, khách quan khi thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của mình.

Hội thẩm nhân dân phải từ chối tiến hành tố tụng hoặc bị thay đổi trong những trường hợp sau đây:

Họ đồng thời là đương sự, người đại diện, người thân thích của đương sự.
Họ đã tham gia tố tụng với tư cách là người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, người làm chứng, người giám định, người phiên dịch trong cùng vụ việc đó.
Có căn cứ rõ ràng cho rằng họ có thể không vô tư trong khi làm nhiệm vụ.
Họ cùng trong một Hội đồng xét xử và là người thân thích với nhau; trong trường hợp này, chỉ có một người được tiến hành tố tụng.
Họ đã tham gia giải quyết theo thủ tục sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm hoặc tái thẩm vụ việc dân sự đó và đã ra bản án sơ thẩm, bản án, quyết định phúc thẩm, quyết định giám đốc thẩm hoặc tái thẩm, quyết định giải quyết việc dân sự, quyết định đình chỉ giải quyết vụ việc, quyết định công nhận sự thỏa thuận của các đương sự, trừ trường hợp là thành viên của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân cấp tỉnh thì vẫn được tham gia giải quyết vụ việc đó theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm;
Họ đã là người tiến hành tố tụng trong vụ việc đó với tư cách là Thẩm tra viên Tòa án, Thư ký Tòa án, Kiểm sát viên, Kiểm tra viên.

Thủ tục từ chối tiến hành tố tụng hoặc đề nghị thay đổi Hội thẩm nhân dân được quy định tại Điều 55 Bộ luật tố tụng dân sự 2015 như sau:

Việc từ chối tiến hành tố tụng của Hội thẩm nhân dân đề nghị thay đổi Hội thẩm nhân dân của những người có liên quan trước khi mở phiên tòa, phiên họp phải được lập thành văn bản, trong đó nêu rõ lý do và căn cứ của việc từ chối tiến hành tố tụng hoặc đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng theo đúng quy định pháp luật.
Trước khi mở phiên tòa: việc thay đổi Hội thẩm nhân dân do Chánh án Tòa án quyết định.
Tại phiên tòa việc thay đổi Hội thẩm nhân dân thuộc quyền quyết định Hội đồng xét xử sau khi nghe ý kiến của người bị yêu cầu thay đổi.

Hậu quả pháp lý của việc thay đổi Hội thẩm nhân dân

Trường hợp phải thay đổi Hội thẩm nhân dân thì Hội đồng xét xử ra quyết định hoãn phiên tòa.

Sau khi có quyết định thay đổi Hội thẩm nhân dân thì Chánh án Tòa án quyết định cử Hội thẩm nhân dân thay thế người bị thay đổi trong thời hạn 03 ngày làm việc, kể từ ngày hoãn phiên tòa, phiên họp, Chánh án Tòa án phải cử người khác thay thế để tiến hành kịp thời quá trình tố tụng.

6. Những khó khăn trong thực tiễn tham gia xét xử của Hội thẩm nhân dân

Mặc dù Hội thẩm nhân dân giữ vai trò then chốt trong quá trình xét xử, nhưng trên thực tế, họ vẫn đối mặt với một số thách thức nhất định. Cụ thể

Hội thẩm nhân dân là những người không chuyên trách,
Quỹ thời gian tham gia các phiên tòa của họ thường hạn chế,
Kiến thức pháp lý chưa phải lúc nào cũng sâu rộng, đòi hỏi phải được bồi dưỡng, tập huấn thường xuyên.
Thêm vào đó, những vụ án mang tính chuyên môn cao đôi khi gây khó khăn trong việc phân tích chứng cứ và đánh giá tình tiết.

Để Hội thẩm nhân dân phát huy tối đa vai trò của mình, cần chú trọng nâng cao năng lực, vị thế và điều kiện làm việc cho họ. Việc này bao gồm bồi dưỡng kiến thức pháp luật, hướng dẫn về nghiệp vụ xét xử, tạo điều kiện tham gia đầy đủ các phiên tòa và bảo đảm quyền lợi chính đáng trong quá trình thực hiện nhiệm vụ. Khi Hội thẩm được trang bị đầy đủ kiến thức và công cụ cần thiết, họ sẽ góp phần củng cố niềm tin của người dân vào Tòa án, đồng thời tăng cường hiệu quả hoạt động tư pháp và quyền lợi hợp pháp của các bên trong vụ án.

Đối với các cá nhân, tổ chức cần đến tư vấn pháp lý về tố tụng dân sự, quyền và nghĩa vụ của Hội thẩm nhân dân, cũng như các vấn đề liên quan đến xét xử, Công ty Luật Thái An là một lựa chọn không thể bỏ qua. Luật Thái An cung cấp các dịch vụ pháp lý chuyên sâu, uy tín và thực tiễn.

Với đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm, tận tâm và am hiểu sâu sắc về pháp luật ố tụng dân sự, Công ty Luật Thái An cam kết đồng hành cùng khách hàng để giải quyết mọi vấn đề pháp lý liên quan đến xét xử dân sự một cách nhanh chóng, chính xác và an toàn. Khách hàng sẽ nhận được sự hỗ trợ toàn diện giúp mọi quyền lợi được bảo vệ một cách tối đa trong khuôn khổ pháp luật.

>>> Xem thêm: Dịch vụ Luật sư tranh tụng dân sự uy tín

Giới thiệu tác giả
Bài viết mới nhất

Đàm Thị Lộc

Luật sư at Công ty Luật Thái An

Luật sư Đàm Thị Lộc:
• Thành viên Đoàn Luật sư TP. Hà Nội và Liên đoàn Luật sư Việt Nam
• Cử nhân luật Đại học Luật Hà Nội
• Lĩnh vực hành nghề chính:
* Tư vấn pháp luật: Doanh nghiệp, Đầu tư, Xây dựng, Thương mại, Lao động, Dân sự, Hình sự, Đất đai, Hôn nhân và gia đình
* Tố tụng và giải quyết tranh chấp: Kinh doanh thương mại, Đầu tư, Xây dựng, Lao động, Bảo hiểm, Dân sự, Hình sự, Hành chính, Đất đai, Hôn nhân và gia đình

Bài viết mới nhất của Đàm Thị Lộc (Xem tất cả)